Op zoek naar de klepel

bij dezen en genen

Tag archief: altruïsme

Altruisme in de mens

Afgelopen donderdag hield Telmo Pievani, filosoof van de biologie, een korte lezing over altruïsme. Hierin bekeek hij in vogelvlucht de evolutie van het altruïsme in de mens. Er waren ook twee andere sprekers waarover later meer. Het publiek bestond voornamelijk uit wat oudere mensen waarvan veel vrouw.

wederkerig-altruisme-klantgedrag

Altruisme ?

Hij ging terug tot de oorsprong, en stelde nog maar eens duidelijk dat alle nu levende organismen een gemeenschappelijke voorouder hebben. Dit houdt ook in dat de mens, die een gemeenschappelijk voorouder met de chimpansee heeft, dus niet afstamt van deze laatste die net zo lang de tijd heeft gehad te evolueren als wij. Het is altijd goed om dat nog eens duidelijk te maken want velen denken nog steeds dat we van de aap afstammen.

Hij vertelt daarna dat natuurlijke selectie werkt op het individu en het voordeel voor het individu selecteert. Er bestaat ook selectie op niveau van de groep. De individuen die profiteren van de voordelen van de groep maar niet meewerken worden ook wel ‘free riders’ genoemd. Pievani noemde met veel nadruk het voorbeeld van de belastingontduikers. Zij benutten alle voordelen van de maatschappij zonder er aan bij te dragen. Het is waarschijnlijk dat zijn opmerking hard aankwam omdat hij er duidelijk bij vertelde dat dit gedrag niet rendabel is. De ‘cheaters’ worden in een groep hard aangepakt en/of buitengesloten. Het moet dan wel om uitzonderlijk gedrag gaan. In Italië zou dat dus niet werken want een bijzonder groot percentage van de Italianen is belastingontduiker.
Hij merkte verder op dat we coöperatief zijn maar dat we individuen blijven. De tijd begon te dringen en er volgden nog korte opmerkingen over wat voor mij de belangrijkste punten waren. ‘Kin selection’ wordt na decennia lange discussies nu door de meesten gezien als altruïsme dat geldt voor sociale insecten en niet zozeer voor andere dieren ook wanneer deze in groepen leven. Hij vervolgde met het idee van exaptatie en stelt dat we vanuit de evolutie alle instrumenten meekregen om om altruïsme te ontwikkelen. Ondanks alle cultuur die we inmiddels bezitten, ziet hij de mens als een ambivalent wezen dat als een moordlustige of als een empathische aap moet worden gezien.

Daarna kwam Alberto Voci, professor in Sociale Psychologie aan het woord. Hij vertelde dat altruïsme een voordeel kan betekenen voor een andere persoon en tegelijkertijd egoïstisch van aard kan zijn. Dat heeft veel te maken met onze empathie waardoor we met iemand medelijden hebben en hem of haar helpen om ons eigen (mede)lijden te verlichten. Er bestaan vele vormen van altruïsme die een egoïstische basis hebben. Puur altruïsme bestaat niet. Daarna sprak Francesco Violante, neuroloog. Hij liet zien hoe de neuronale netwerken van genot en welzijn gestimuleerd worden door sociale wisselwerking en altruïsme wanneer we voor anderen zorgen. Er komt oxytocine en vasopressine bij vrij en er ontstaat een neurochemisch welzijn.

Al deze mechanismen baseren zich op empathie en altruïsme. Een ander facet van empathie is dat het mogelijk is de ander pijnlijk te treffen juist omdat door empathie de zwakke plekken van de ander bekend zijn. Uiteindelijk werd ook de Dalai Lama geciteerd: “Als je een intelligente egoïst wilt zijn, maak dan de anderen gelukkig”.

Aantekeningen uit de lezing over Altruisme

Survival of the kindest

Met deze titel staat er een artikel in ScienceDaily over de overleving van de goedaardigste. Hierin tonen wetenschappers aan dat de mens zo’n evolutionair ‘succes’ is juist doordat hij zorg geeft, altruïstisch en compassioneel is. Zij beweren dat dit vooral toe te kennen is aan de kwetsbaarheid van onze kinderen, waardoor wij geleerd hebben voor anderen te zorgen en samen te werken.
 
Ze wijzen uit dat deze eigenschappen vastliggen in bepaalde gebieden van onze hersenen. In deze studie wordt ook gewezen op het belang van de oxytocinereceptor.

empathy
Van internet: Empathy

Oxytocine, ook wel het ‘knuffelhormoon’ genoemd, wordt in de bloedstroom en de hersenen uitgescheiden, alwaar het o.a. sociale interactie, zorg en zelfs romantische liefde stimuleert. Deze verschillende vormen van empathie staan blijkbaar onder invloed van een enkel gen. Maar hoe wordt onze overlevingskans daardoor vergroot? Het blijkt dat generositeit respect en invloed afdwingt bij de medemens en daardoor de status verhoogt. Egoïsme daarentegen roept haatgevoelens op. Er wordt ook gewezen op het feit dat gevoelens van sympathie, liefde en dankbaarheid ontstaan door aanraking: daarbij komt oxytocine vrij. Thera schreef een uitgebreid bericht over oxytocine.
Dit bericht is eigenlijk ook een aanvulling op een voorgaand bericht van mij over altruïsme in de natuur. Binnen de evolutieleer wordt altruïsme omschreven als een proces waarbij de ‘gever’ een verlies van fitness ondergaat terwijl de ‘ontvanger’ aan fitness wint. Bepaald altruïstisch gedrag kan dan alleen verklaard worden met inclusieve fitness. Gevallen waarin mensen (of dieren) zich opofferen voor niet verwanten, en als gevolg daarvan minder kans op nakomelingen hebben, zijn moeilijk uit te leggen aan de hand van de evolutieleer. Met gegevens uit World Values Survey, kon er in een studie aangetoond worden dat cultuur belangrijker is dan de genen in altruïstisch gedrag. Oude culturele gewoonten wijzen uit dat asociaal gedrag door de gemeenschap afgestraft kan worden, door de boosdoener de toegang te ontzeggen tot het huwelijk, tot de door de gemeenschap gemaakte producten, door hem te verbannen of te executeren. Deze culturele maatregelen vormen een sterke selectie tegen asociaal gedrag en resulteert in een co-evolutie van genen en cultuur voor sociale eigenschappen.

Er bestaat ook een belangrijk voorbeeld van sociaal gedrag bij dieren. De industriële kippenindustrie maakt vaak gebruik van op elkaar gepakte kippen waarbij de snavel geknipt moet worden om verwondingen door agressie te voorkomen. William Muir wijst met een experiment van groepsselectie uit dat kippen ‘aardiger’ kunnen worden. Normaal gesproken selecteert de boer elke individuele kip op het grootst aantal eieren. Muir daarentegen verdeelde de kippen in groepen en selecteerde de groep kippen die gezamelijk de meeste eieren legde. Zo selecteerde hij steeds de meest productieve groep en ontstond er een groep kippen die veel eieren produceerden en harmonieus samenleefden, waarbij de snavels niet geknipt hoefden te worden. Dit resultaat werd dus verkregen met groepsselectie (cultuur?) i.p.v. selectie op het individu.

Deze resultaten zijn allemaal relatief recent. Er valt nog veel te leren over wat er aan gevoelens speelt bij dieren en mensen. Intussen is het te hopen dat de mens zijn cultuur ook kan uitbreiden naar hoe er met dieren omgegaan moet worden. Zie het volgende filmpje.

Altruïsme in de natuur

Veel organismen geven blijk van een ogenschijnlijk altruïstisch gedrag. Dit heeft Darwin altijd verbaasd; hij kon daar geen verklaring voor vinden vanuit de evolutie-optiek. Met onze huidige kennis van DNA en de overerving van genen, is dit gedrag beter te begrijpen en te verklaren vanuit het ‘egoïstische genoom’ (ofwel vanuit het ‘selfish gene’-idee van Richard Dawkins). Vanuit dit oogpunt kan elk organisme gezien worden als een omhulsel van zijn genen. Het organisme wordt door de genen aangezet tot het zoveel mogelijk doorgeven van diezelfde genen aan zijn nageslacht.

Het zelfzuchtige genoom dat aanzet tot altruïstisch gedrag kan verklaard worden met het concept van inclusieve fitness. Inclusieve fitness is de som van je eigen fitness en die van je verwanten. Hoe meer nakomelingen je krijgt hoe hoger je fitness, maar ook de

volvox

Van internet: specialisatie van cellen

ofwel cooperatie in Volvox

nakomelingen van je broers of zussen verhogen je eigen fitness. Dit kan uitgedrukt worden met de verwantschapsgraad: ieder mens krijgt de helft van het genoom van een van zijn ouders en heeft daardoor een verwantschapsgraad van 0,5 met zijn ouders. Ook met zijn broers en zussen heeft hij een verwantschapsgraad van 0,5. De verwantschapsgraad met de kinderen van je broer of zus is 0,25. Inclusieve fitness betekent dat je fitness hoger ligt als je bijvoorbeeld drie neefjes of nichtjes hebt (0,75) dan als je zelf één kind hebt (0,5). Het is vanuit het perspectief van evolutie dan ook ‘voordeliger’ om je broer of zus te helpen drie kinderen op te laten groeien dan zelf één kind groot te brengen. (Voor een eeneiige tweeling maakt het niet uit wie van de twee er een kind krijgt, want een eeneiige tweeling heeft een verwantschapsgraad van 1.) Hierop baseert zich verwantenselectie: gedrag dat het helpen van verwanten bij het grootbrengen van nakomelingen versterkt, wordt geselecteerd. Dit gedrag is bij verschillende vogelsoorten ontwikkeld.

Een extreme vorm van verwantenselectie kun je vinden bij de Hymenoptera-soorten

bijenkoningin
van internet: bijenkoningin met dar

zoals bijen, mieren en wespen. De bijenkorf bestaat voornamelijk uit niet-reproducerende diploïde werksters en één koningin. De mannetjes komen voort uit onbevruchte eitjes; het zijn dus geheel haploïde organismen die een geslachtcel produceren met hun hele haploïde genoom erin: alle zaadcellen zijn hetzelfde. De verwantschapsgraad van de koningin met haar nakomelingen is net als bij de meeste dieren 0,5. De koningin heeft sperma opgeslagen gedurende haar paringsvlucht en kan wel of niet de eitjes bevruchten, het maakt haar niet uit: ze maakt evenveel bevruchte als onbevruchte eitjes. Toch zijn er veel meer vrouwtjes dan mannetjes in de korf. Dit komt doordat de vrouwtjes met het voeden van de larven beslissen welke eitjes zich ontwikkelen en welke niet. Alle bijen zijn zussen van elkaar, maar omdat ze allemaal hetzelfde genoom van de vader kregen hebben ze een verwantschapsgraad van 0,75. Hun verwantschap met hun broertjes is slechts 0,25. De verwantschap met eventuele nakomelingen zou slechts 0,5 zijn. Ze doen er dan ook alles aan om steeds meer zusjes te krijgen, waarvan er slechts enkele de moeders zullen worden van een nieuwe kolonie.

Nu is er zelfs bij planten altruïsme geconstateerd. Een studie toont aan dat de plant Springzaad (uit de balsemienfamilie) in staat is zijn eigen nakomelingen te herkennen.

springzaad
van internet: Springzaad

De plant werd in het bijzijn van andere planten geteeld die wel of niet voortkwamen uit het eigen zaad. In het bijzijn van ‘verwanten’ werd wel groei van de stengel en takken waargenomen maar nauwelijks groei van het blad. Dit zou kunnen betekenen dat de plant geen schaduw ‘wil’ maken en geen licht ‘wil’ onttrekken aan zijn familieleden. Wanneer de plant met ‘vreemden’ groeit maakt hij juist veel blad aan, waardoor hijzelf beter kan groeien én zijn buren achterstelt door hun geen toegang tot licht te geven. Het is waarschijnlijk dat de herkenning van verwanten zich afspeelt via de wortels. Deze studie concludeert dat planten sociale organismen zijn.

Noot: Inmiddels is de petitie stop de bijensterfte aangeboden aan het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit.
Uit ScienceDaily

Ook uit ScienceDaily.
Update 01.12.2009: Makaak-oma’s zorgen voor hun kleinkinderen- NRC

Zwervende gedachten

Een filosoof over argumentatie, biologie, handelingstheorie en wat hem verder invalt

Jonas Bruyneel

Literatuur/Journalistiek/Muziek

mjusicamanti.wordpress.com/

per amanti della vera musica

SangueVivo

Ancora solo un battito in più

Microplastics

INTERREG MICRO PROJECT

Scientia Salon

Philosophy, Science, and all interesting things in between

Infinite forme bellissime e meravigliose

si sono evolute e continuano a evolversi

Vita da simbionte

perché collaborare è talvolta meglio che combattere

Meneer Opinie

Altijd een mening, maar niet altijd gehinderd door kennis van zaken

The Cambrian Mammal

An evo-devo geek's scientific meanderings

Evolutie blog

bij dezen en genen

The Finch and Pea

The Public House for Science...

voelsprieten

* wonder van het alledaagse *

the aphid room

All about aphids... not simply bugs|

kuifjesimon

Just another WordPress.com site

The Amazing Comics Men

Comics by Dutch cartoonists Jan the Stripman & Wim the Mysterious Helpman

Barbara Jansma

Prenten, spotprenten en schilderijen

%d bloggers liken dit: